Monika Bąk- Sosnowska
dr n. hum.Jak psychologia może pomóc w odchudzaniu?
Zmiana perspektywy
Kiedy myślimy: „Mam nadwagę, muszę schudnąć!”, zwykle mamy na myśli tylko ciało. To ciało oceniamy i staramy się dopasować jego wygląd do obowiązujących standardów. Kiedy od nich odbiega – poddajemy je rygorystycznym dietom, intensywnym ćwiczeniom fizycznym, wyszukanym zabiegom kosmetycznym, a nawet chirurgicznym. Często utożsamiamy siebie z własnym wyglądem – „Ja, to moje ciało! Jestem taka/taki, jak wyglądam!” Takie myślenie często prowadzi do przygnębienia, spadku poczucia własnej wartości i braku chęci do życia. Zwłaszcza u kobiet problem nadwagi zaczyna rzutować na wszystkie sfery życia i sprawia, że wydają się one mało satysfakcjonujące. Niezadowolenie z ciała prowadzi do negatywnego myślenia o sobie, a zrzucenie zbędnych kilogramów staje się niezbędnym warunkiem dobrego samopoczucia i zadbania o własne potrzeby.
Na problem nadwagi warto jednak spojrzeć z innej perspektywy: Jeśli Twoje ciało nie wygląda dobrze, to może dlatego, że Ty nie czujesz się dobrze? Może nie tylko przyjemność jedzenia sprawia, że się objadasz, ale np. niemożność powstrzymania się od jedzenia nawet wówczas, gdy nie sprawia ono przyjemności? A być może należysz do osób, które nie mają czasu, ani możliwości zajmowania się sobą, więc jedzenie staje się jedyną formą dbania o siebie? W takiej sytuacji, nadwaga staje się nie tylko przyczyną negatywnej postawy wobec siebie, ale jej konsekwencją. Psychologia pomaga odkryć i zrozumieć te zależności.
Związek ciała i umysłu
Ciało i psychika są ze sobą ściśle połączone. Nawet, jeśli nie jesteśmy tego w pełni świadomi, nieustannie komunikują się ze sobą, przekazując informacje dotyczące aktualnego stanu, pojawiających się potrzeb, kierunku zachodzących zmian.
Zachęcam Cię do przeprowadzenia małego eksperymentu: Wyobraź sobie, że trzymasz w ręku cytrynę – jest duża, ma chropowatą skórkę i intensywny, żółty kolor. W drugiej ręce trzymasz nóż – przykładasz go teraz do cytryny, przekrajasz ją na pół. Widzisz soczysty, połyskujący miąższ, czujesz charakterystyczny, cierpki zapach. Unosisz połówkę cytryny w górę, ściskasz i pozwalasz, aby strużka soku wpłynęło do twoich ust. Smakujesz intensywną, cytrynową świeżość…
Czy Twoje ślinianki zaczęły szybciej pracować i w ustach pojawiło się więcej śliny? Jeśli tak, doświadczyłaś/doświadczyłeś właśnie prostego dowodu na związek psychiki z ciałem. Jeśli tak zdarzyło się w ćwiczeniu to oznacza, że jest tak również w każdej innej chwili. Psychologia wyjaśnia mechanizmy zachodzące pomiędzy psychiką i ciałem oraz pomaga wykorzystać tę wiedzę do wzmacniania swojego zdrowia i samopoczucia psychicznego.
Centrum dowodzenia
Umysł jest jak komputer, w którym znajduje się centrum sterowania całym organizmem. Zawiaduje myślami, które będąc impulsem elektrycznym, wywołują cały szereg kolejnych reakcji. Myśli mają wpływ m.in. na wydzielanie różnych substancji chemicznych w naszym organizmie (np. hormonów czy neuroprzekaźników), na tempo zachodzących w organizmie procesów (np. tętno, ciśnienie krwi, wydzielanie soków żołądkowych), na poziom napięcia mięśni, na pojawiające się emocje. Kiedy myśli są pozytywne ciało się rozluźnia, parametry życiowe stabilizują się, ogarnia nas dobry nastrój. Kiedy myśli są negatywne, wywołujące np. uczucie lęku czy złości, ciało się napina, a jego funkcjonowanie przypomina stan gotowości do walki lub ucieczki. W zależności od reakcji fizjologicznych, zmienia się również tzw. mowa ciała - wyraz twarzy, postawa, zakres gestykulacji, ton głosu. Od samopoczucia psychicznego i fizycznego w dużym stopniu zależy ponadto zachowanie i ogólna prezencja człowieka, a w rezultacie – to, jak jest odbierany przez innych. Można zatem powiedzieć, że ciało i psychika funkcjonują na zasadzie wzajemnych sprzężeń zwrotnych:
Psychologia dostarcza odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób zmieniać i kształtować własne myśli, aby były one konstruktywne i wzmacniające.
Psychologia odchudzania
Wiedza o związku ciała i psychiki dostarcza dowodów na to, że aby odchudzanie było skuteczne, musi angażować obie te sfery. Zajmowanie się tylko ciałem, przypomina szycie ubrania dla kogoś, kogo co prawda znamy z widzenia, ale nigdy nie zdjęliśmy z niego dokładnej miary. Bez wzięcia miary, strój rzadko leży dobrze i wciąż wymaga poprawek. Dopiero poznanie właściwych wymiarów, proporcji, a nawet gustu zamawiającego, powoli na stworzenie stroju idealnie dopasowanego do konkretnych potrzeb.
Psychologia odgrywa w procesie odchudzania rolę takiego właśnie krawca. Pomaga odkryć, czy istnieją przyczyny psychologiczne sprzyjające tyciu, utrzymywaniu się nadwagi, albo utrudniające schudnięcie. Uwzględniając wiedzę o potrzebach psychologicznych człowieka wskazuje, w jaki sposób troszczyć się o siebie. Dostarcza szeregu technik wspomagających odchudzanie, takich jak np.: relaksacja, wizualizacja, afirmacja, autohipnoza. Uczy, jak radzić sobie z psychologiczni konsekwencjami nadwagi oraz jak zmieniać styl swojego życia, aby bardziej służył zdrowiu i dobremu samopoczuciu.
Siła woli
Podstawowy powód, jaki podają ludzie gdy jest im trudno schudnąć, to brak silnej woli. Gdyby jednak siła woli była nam dana „z góry”, wraz z innymi cechami charakteru, osoby obdarzone słabą wolą skazane byłyby na niepowodzenia w każdej dziedzinie życia, wymagającej własnej aktywności. Zazwyczaj tak jednak nie jest – brak silnej woli w jednej dziedzinie, nie przeszkadza ludziom realizować swoje cele w innej. Oznacza to, że wola nabiera swojej siły wtedy, gdy cel działania wiąże się z zaspokojeniem istotnej potrzeby, a jego osiągnięcie staje się cenioną wartością. Również w przypadku odchudzania – wola zostanie zmobilizowana tylko wtedy, gdy uda się dostrzec w możliwej zmianie głęboki sens. Pełne przekonanie, że warto podjąć określone działanie, że jest ono ważne i przyniesie wymierne korzyści sprawia, że sytuacja zaczyna być postrzegana jako wyzwanie. Wówczas nawet pojawiające się uciążliwości stają się zadaniami, z którymi można sobie poradzić i które przybliżają osiągnięcie celu.
Psychologia pomaga podejść do odchudzania jak do nowego, ważnego etapu w życiu, który zaowocuje nie tylko pozytywną zmianą fizycznego wyglądu, ale przede wszystkim poprawą jakości życia i wzrostem ogólnej satysfakcji z życia.
Terapia psychologiczna
Terapia psychologiczna jest nieodłączną częścią skutecznego odchudzania, obok odpowiedniego sposobu odżywiania się i aktywności fizycznej, a czasami – stosowania leków. Rolą psychoterapeuty w leczeniu otyłości, jest m.in.:
-
Pomoc w zwiększaniu samoświadomości dotyczącej myśli, emocji, zachowań, potrzeb, własnego ciała),
-
Dostarczanie informacji na temat mechanizmów psychologicznych związanych z jedzeniem, odchudzaniem się, obrazem własnego ciała, postawą wobec siebie i innych,
-
Pomoc w nabywaniu nowych umiejętności, np.: radzenia sobie ze stresem, efektywnego komunikowania się i rozwiązywania konfliktów, asertywności,
-
Udzielanie emocjonalnego wsparcia, zwłaszcza w sytuacjach trudnych, w chwilach kryzysu.
Terapia psychologiczna obejmuje zwykle od kilku do kilkunastu spotkań - gdy dotyczy głównie problemu nadwagi. Bardzo często praca nad zrzuceniem zbędnych kilogramów staje się jednak początkiem pracy nad sobą w ogóle. Terapia obejmuje wtedy wszystkie obszary funkcjonowania, a jej celem jest nie tylko poradzenie sobie z konkretnymi trudnościami, ale przede wszystkim rozwój własnej osobowości.